فاطمه خوش‎نوا//

سازمان جهانی بهداشت در سال ۱۹۹۸ طی یک بیانیه اعلام کرده است که ۷۰ درصد از مرگ‎هایی که در بین بزرگسالان رخ می‎دهد، به دلیل رفتارهایی بوده که در نوجوانی قابل اصلاح و پیشگیری هستند. این امر نشان دهنده اهمیت دوران نوجوانی و تاثیر آن بر سلامت بزرگسالی است. نوجوانی مرحله‎ای خطیر در روند رشد و تکامل همه کودکان است. در واقع، نوجوانی مرحله انتقال از کودکی به بزرگسالی است که تغییرات عمیق بیولوژیک، هوشی، روانی و اجتماعی را با خود به همراه دارد.

نوجوانی را به سه مرحله تقسیم می‎کنند: ابتدای نوجوانی (۱۱ تا ۱۴ سالگی)، میانه نوجوانی (۱۵ تا ۱۷ سالگی) و انتهای نوجوانی (۱۸ تا ۲۰ سالگی). این سه مرحله به لحاظ رشد و تکامل تفاوت‎های فاحشی با هم دارند. به عنوان مثال، شناخت در ابتدای نوجوانی بیشتر کورکورانه است و نوجوان سعی دارد به دنبال ارزش‎ها یا انرژی‎های جدیدی باشد، در حالیکه در میانه نوجوانی، فرد قادر خواهد بود با عقلانیت پیش ‎رفته و دیدی جامع‎تر به رخدادها و اشیا داشته باشد. در اوایل نوجوانی، افراد تغییرات وسیع خلقی را تجربه می‎کنند و به‎شدت خیال‎باف هستند اما در انتهای نوجوانی ثبات در عواطف شکل گرفته است. احساس عدم کفایت در میانه نوجوانی یک امر عادی تلقی می‎شود و نوجوانان در این گروه سنی کمتر درخواست کمک می‎کنند. این در حالی است که نوجوانان در کنار تغییرات سریع و شدید جسمی که به دلیل بلوغ تجربه می‎کنند، هم‎زمان با خانواده خود بر سر استقلال، کشمکش دارند و در شرایطی که ارتباط آن‎ها با پدر و مادرهایشان کاهش می‎یابد، از سوی دیگر به دنبال پیوستگی و ارتباط شدید با هم‎سن و سالان خود هستند و درگیر روابط در گروه‎های دوسنان می‎شوند؛ گروه‎هایی که استانداردهای رفتاری‎شان به وسیله افرادِ گروه مشخص می‎شود و نوجوانان به دلیل ترس از عدم پذیرش در گروه، خود را ملزم می‎دانند که تمام استانداردها و قوانین گروه را رعایت کنند، حتا اگر مخالف هنجارها و قوانین اجتماعی یا خانوادگی آن‎ها باشد.

در چنین شرایطی و در حالیکه نوجوانان به دنبال ساختن هویت خود هستند، همیشه این احتمال وجود دارد که از رفتارهای پرخطر و نامتعارف، مانند سوء مصرف مواد، استقبال کنند. رفتارهایی مانند سوء مصرف مواد بیشتر به این دلیل در نوجوانی رخ می‎دهد که نوجوانان آن را فرصتی برای چالش با والدین و بزرگسالان، نشان دادن استقلال و همچنین کسب احساس رهایی از تنش‎های مربوط به رشد، می‎دانند. امروزه پدیده سوء مصرف مواد و اعتیاد در نوجوانان را یک پدیده زیستی-روانی- اجتماعی می‎دانند. این به‎آن معناست که عوامل ایجاد کننده سوء مصرف چند بخشی هستند. معضل سوء مصرف مواد و اعتیاد در تمام دنیا یکی از دغدغه‎های اصلی سیاست‎گذاران بهداشت و رفاه اجتماعی است.

متاسفانه در برخی کشورها از جمله ایران، رفتارهای سوء مصرف و اعتیادی شیوع پیدا کرده است. مطالعه‎ای که در سال ۱۳۹۱ انجام شده بیان کرده، گرایش نوجوانان به رفتارهای پرخطری مانند سوء مصرف تریاک ۵ درصد و برای مصرف سیگار و الکل ۲۰ تا ۲۵ درصد است. یک آمار دیگر هم که توسط روزنامه شهروند در تاریخ اول شهریور ۱۳۹۴ از قول معاون کاهش تقاضای ستاد مبارزه با مواد مخدر درباره پیشگیری از اعتیاد دانش‎آموزی، بیان شده، حاکی از میزان ۸ تا ۱۰ درصدی گرایش دانش‎آموزان به سوء مصرف مواد است. البته به نظر می‎رسد به دلیل خطاهای نمونه‎گیری – عدم دسترسی به تمام افراد و عدم گزارش سوء مصرف از سوی دانش‎آموزان- آمار واقعی بیش از این باشد. اما آمارها هرچه که باشند، کم یا زیاد، باز هم از اهمیت پیشگیری و اقدام موثر در مورد این معضل اجتماعی نمی‎کاهند.

چنانچه سوء مصرف مواد را یک پدیده کژرفتاری اجتماعی محسوب کنیم، طبق تئوری‎ها دو سازه مهم “فرصت” و “نیاز” موجب بروز این رخداد می‎شوند. فرصت‎ها خودشان انواعی دارند: مادی، سیاسی، رابطه‎ای، و فرهنگی. فرصت مادی به معنای توانایی مادی برای دست‎یابی به مواد یا خلق فرصت‎هایی به این منظور است. فرصت سیاسی به معنای عدم نظارت بیرونی است. یعنی خانواده و پلیس در انجام وظایف نظارتی‎شان مشکل دارند. فرصت‎های رابطه‎ای هم همانطور که از نامش پیداست به روابط ناسالم و یا مشکل دارد نوجوان برمی‎گردد. هرچه رابطه نوجوان با سیستم‎های حمایتی اطرافش مثل خانواده، کمتر باشد احتمال بروز سوء مصرف بیشتر است. فرصت‎های فرهنگی هم به شرایط فرهنگی موجود مانند عدالت آموزشی، وجود فضای سبز و فرصت برای اوقات فراغت ارتباط دارد. جوهره اصلی فرهنگ، اندیشه است و هرچقدر جوامع پویایی و رشد افتصادی بیشتری داشته و سرزنده و مولد باشند، فرصت‎های فرهنگی که موجب بروز اعتیاد و وابستگی به مواد می‎شوند، کمتر می‎شده بنابراین میزان اعتیاد و سوء مصرف مواد کاهش می‎یابد. در مورد مقوله نیاز هم هر چقدر که میزان پاسخ‎گویی فرد، خانواده، مدرسه و جامعه به نیازهای فرهنگی و اجتماعی نوجوانان بیشتر و موثرتر باشد، به صورت طبیعی احتمال بروز اعتیاد و سوء مصرف مواد در آن‎ها کمتر خواهد شد. مفهوم این بیان آن است که باید فرد، خانواده، اولیای مدارس و جامعه را توانمند کرد. آموزش مهارت‎های زندگی به نوجوانان یک راهکار عملی برای توانمندسازی آن‎ها است. راهکارهای دیگر هم مانند آموزش به خانواده‎ها و حمایت‎های روانی و اجتماعی و بسترسازی رویش اقتصادی و تغییرات مثبت فرهنگی هم دیگر استراتژی‎های توانمندسازی هستند.

اما برای جامعه‎ای که طبق آمارها، حداقل ۱۰ نفر از هر ۱۰۰ نوجوانش رفتارهای سوء مصرف مواد دارد، باید اقدامات شناسایی و درمان هم انجام شود. یک سری از علایم و شواهد هستند که احتمال بروز سوء مصرف مواد و اعتیاد را در نوجوانان مطرح کرده و باید توجه بیشتری به آن‎ها کرد. البته نباید فراموش کرد که مشاهده یک یا چند علامت در نوجوان، به معنای این نیست که او قطعا سوء مصرف مواد می‎کند یا معتاد است. ما این علایم را به تفکیک بیان می‎کنیم:

نشانه‎های مربوط به مدرسه:

  • غیبت‎ها و تاخیرهای ناگهانی یا بیش از حد مجاز
  • افت عملکرد تحصیلی
  • از دست دادن علاقه به فعالیت‎های مدرسه
  • حمل تلفن ‎همراه و سلاح در مدرسه
  • خوابیدن سر‎ کلاس

نشانه‎های اجتماعی:

  • ایزوله کردن خود در یک اتاق مجزا (جدا‎ کردن خود از دیگران)
  • جدا شدن از خانواده
  • تغییر در‎ نوع دوستان
  • ارتباط‎ با نوجوانان بزرگتر
  • دیر‎آمدن به منزل
  • فقدان و گم شدن پول ‎یا سایر اشیا در منزل
  • تغییر در لباس‎ و پوشاک
  • از دست‎دادن علاقه به فعالیت‎های تفریحی و اوقات فراغت
  • فروش اموال‎ شخصی
  • تماس‎های مشکوک تلفنی
  • مخفی شدن و ‎حالت تدافعی گرفتن
  • ‎همراه داشتن پولی که منبع آن مشخص نیست
  • رفت و آمدهای مشکوک
  • اختلال در ارتباط با دیگران

نشانه‎های جسمانی و عاطفی:

  • داشتن چهره ‎رنگ پریده
  • بهداشت ‎ناکافی
  • لکنت زبان
  • حالت بهت‎زدگی
  • رفتارهای مشکوک و پارانوئیدی
  • استفاده از قطره‎های چشمی بدون تجویز پزشک
  • استشمام بوی‎ الکل در دهان یا لباس و یا حتا از وسایل اتاق مانند گلدان
  • تغییر رنگ لب‎ها
  • رنگ‎های قهوه‎ای یا زرد در نوک انگشتان
  • اتساع مردمک‎ها یا تغییر در حالت چشم‎ها
  • بروز ‎حالات افسردگی
  • صحبت از خودکشی
  • از دست دادن هماهنگی عصب-عضله
  • فراموشی‎ موقت
  • تحریک‎پذیری، آشفتگی، بیقراری
  • اختلال‎ خواب یا تغییر در الگوی خواب
  • شادی‎ و سرخوشی غیرقابل توضیح
  • وراجی‎ و پرحرفی
  • ‎نوسانات ناگهانی خلقی
  • بی‎تفاوتی و بی‎میلی
  • آبریزش از بینی
  • عطسه
  • ‎سخنانی که حاکی از نارضایتی و ناامیدی است
  • قطع عضو خود

نشانه‎های قانونی:

  • دزدی از فروشگاه‎ها و مغازه‎ها و سرقت‎های دیگر
  • سابقه بازداشت به دلیل در اختیار داشتن یا خرید و فروش‎ مواد مخدر
  • رانندگی در حال مستی
  • حمله و درگیری‎ با دیگران
  • سابقه‎ اخراج از مدرسه

همچنین یافتن نشانه‎هایی مانند شیشه‎های خش افتاده یا لوله‎های شیشه‎ای یا ابزار و آلات مصرف مواد، هم از نشانگان واضح برای اقدام در جهت بررسی‎های بیشتر هستند. در چنین مواردی لازم است تا از مشاوره و درمان بهره برد. مراجعه به متخصصان در این حوزه و حفظ آرامش یک راهکار اساسی است.

***

منابع:

  • اعتیاد از دیدگاه نوجوانان، یک پژوهش کیفی. پرویزی، سرور، احمدی، فضل الله، نیکبخت نصرآبادی، علی‏‎رضا. اندیشه و رفتار، سال دهم، شماره ۳٫ سال ۱۳۸۳٫ صفحات ۲۵۰ تا ۲۵۷
  • بررسی جامعه‎شناختی فاکتورهای زمینه‎ساز خانواده و مدرسه در گرایش دختران نوجوان به کژرفتاری‎های جنسی و اعتیاد به مواد مخدر. امینیان اعظم، سید میرزایی، سید محمد. خانواده‎پژوهی، سال ششم، شماره ۲۳٫ پاییز (۱۳۸۹). صفحات ۳۱۳ تا ۳۳۴
  • پیشگیری از اعتیاد در کودکان و نوجوانان: مروری بر عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی. حبیبی، مجتبی، عاشوری، احمد، باقریان رضا. تحقیقات علوم رفتاری. دوره ۱۰، شماره ۶ ( ۱۳۹۱).
  • https://ncadd.org/learn-about-drugs/signs-and-symptoms

 

(Visited 300 times, 1 visits today)